تجزیه سهام و مفهوم آن در شرکت‌های سهامی

تجزیه سهام به افزایش تعداد سهام منتشرشده و کاهش متناسب ارزش اسمی یا تعیین‌شده هر سهم گفته می‌شود. در این فرایند تعداد سهام افزایش می‌یابد، اما در مجموع تغییر در مانده حساب سرمایه حاصل نمی‌شود. این موضوع در کنار پاره سهم، بلوک سهام و تجزیه معکوس سهام بررسی می‌شود.

مفهوم سهام و انواع آن

شرکتی که سرمایه آن به سهام تقسیم شده باشد، مسئولیت صاحبان سهام را تا مبلغ اسمی سهام آن‌ها محدود می‌کند. سهام جزء حقوق مالی و در حکم مال منقول است و قابلیت نقل و انتقال قهری و قراردادی دارد. تشریفات نقل و انتقال سهام از موضوعات مهم مربوط به شرکت‌ها محسوب می‌شود.

در سهام عادی، دارندگان سهام مقداری از مالکیت شرکت را در اختیار دارند و ریسک فعالیت اقتصادی شرکت را به میزان سهام خود می‌پذیرند. سرمایه‌ای که از طریق فروش سهام عادی شرکت تامین می‌شود، سرمایه سهمی نامیده شده است.

سهام عادی و ممتاز

شرکت نمی‌تواند بیش از میزانی که در اساسنامه قید شده است از طریق فروش سهام سرمایه خود را تامین کند، مگر با گذراندن تشریفات خاص. در متن حاضر همچنین آمده است که شرکت‌های بورسی فقط دارای سهام عادی هستند.

سهام ممتاز ویژگی‌های اوراق قرضه و سهام عادی را دارد. در صورت انحلال شرکت، دارندگان سهام ممتاز در توزیع دارایی شرکت نسبت به دارندگان سهام عادی حق تقدم دارند و ممکن است حق رای نیز داشته باشند. همچنین پیش از پرداخت سود عادی، سود ممتاز پرداخت می‌شود.

تجزیه سهام چگونه انجام می‌شود

تجزیه سهام زمانی مطرح است که تعداد سهام منتشرشده افزایش یابد و ارزش اسمی یا تعیین‌شده هر سهم به تناسب کاهش پیدا کند. به موازات افزایش تعداد سهام منتشرشده، تعداد سهام مجاز نیز افزایش می‌یابد و در مجموع تغییر در مانده حساب سرمایه حاصل نمی‌شود.

در تجزیه سهام، تعداد سهام افزایش پیدا می‌کند و ارزش اسمی هر سهم کاهش می‌یابد. در متن حاضر آمده است که تجزیه سهام معمولاً نیازی به ثبت حسابداری ندارد. همچنین افزایش تعداد سهام منتشرشده می‌تواند به کاهش قیمت بازار سهام منجر شود.

تجزیه معکوس سهام

تجزیه سهام می‌تواند معکوس نیز باشد. در این حالت کاهش تعداد سهام همراه با نسبتی است که به افزایش ارزش سهام منجر می‌شود و این وضعیت تجزیه معکوس سهام نامیده شده است. در متن حاضر، ترکیب چند سهم برای افزایش قیمت سهام به عنوان اثر مخالف تجزیه سهام بیان شده است.

پاره سهم در تجزیه سهام

پاره سهم زمانی مطرح می‌شود که سهام به دلیل بالا بودن مبلغ اسمی به قطعات کوچک‌تر تقسیم شود. مجموع قطعات تقسیم‌شده یک سهم را تشکیل می‌دهد و دارای یک رای است. صاحبان قطعات سهام می‌توانند با یکدیگر توافق کنند و هر بار یک نفر را به عنوان رای‌دهنده معرفی کنند.

پاره سهم ممکن است در اثر انتقال قهری سهام، کاهش سرمایه یا افزایش سرمایه ایجاد شود. همچنین در مواردی که اساسنامه در صورت فوت سهامدار، تقسیم سهام او میان سایر سهامداران را مقرر کرده باشد، امکان ایجاد پاره سهم مطرح می‌شود.

مفهوم پاره سهم در تجزیه سهام

در متن حاضر، یکی از موارد ایجاد پاره سهم، پرداخت سود سهمی به سهامداران دانسته شده است. نحوه برخورد با آن همانند یک سهم کامل بیان شده و دارنده پاره سهم می‌تواند آن را بفروشد یا با خرید پاره سهم متناسب، آن را به یک سهم کامل تبدیل کند.

همچنین در متن حاضر به ابهام در چگونگی اختصاص پاره سهم یا تجزیه سهام برای اجرا اشاره شده است. در برخی اساسنامه‌های نمونه، ایجاد پاره سهم ممنوع دانسته شده و در برخی دیگر برای دارندگان پاره سهم، معرفی یک نفر به نمایندگی در جلسات مجامع عمومی پیش‌بینی شده است.

بلوک سهام و حق رای

بلوک سهام به تعیین حداقل تعداد سهام لازم برای دادن رای در مجامع عمومی گفته شده است. در متن حاضر، نمونه‌ای از این وضعیت، تصریح اساسنامه به داشتن بیش از 30 سهم برای برخورداری از حق رای است.

در بند 11 ماده 9 لایحه، درباره طرح اعلامیه پذیره‌نویسی از عبارت «ذکر حداقل تعداد سهامی که هنگام پذیره‌نویسی باید تعهد شود» استفاده شده است. همچنین در اعلامیه پذیره‌نویسی می‌توان حداکثر تعداد سهامی را که قابل تعهد است پیش‌بینی کرد.

امکان بلوک سهام در مجمع عمومی موسس وجود ندارد؛ زیرا طبق ماده 75 لایحه، هر سهم دارای یک رای است و تمامی موسسین و پذیره‌نویسان حق حضور دارند. در مجمع عمومی عادی و فوق‌العاده، بلوک سهام امکان‌پذیر دانسته شده است.

نحوه تهیه پیش‌نویس سهم

در پیش‌نویس لایحه‌های قانون تجارت، مساوی بودن مبلغ اسمی سهام و ممنوعیت صدور تجزیه سهم مطرح شده است. اگر بر اثر انتقال قهری سهام، کاهش یا افزایش سرمایه یا دلیل دیگری پاره سهم ایجاد شود، پاره سهم ایجادشده باید مطابق ترتیبی که در اساسنامه مشخص شده میان سهامداران ذی‌نفع تقسیم شود.

در متن حاضر، هدف از تجزیه سهام، به‌صرفه‌تر کردن قیمت بازار سهام از طریق تغییر تعداد سهام بدون تاثیر بر نمود کلی شرکت بیان شده است. همچنین تجزیه معکوس سهام برای شرکت‌هایی که در کشمکش هستند، با اثری مخالف توضیح داده شده است.

دلایل تجزیه سهام

در متن حاضر، ترجیح سرمایه‌گذاران برای خرید تعداد بیشتری سهام با قیمت متوسط، یکی از دلایل مطرح‌شده برای تجزیه سهام است. همچنین بیان شده است که تجزیه سهام به طور کلی توسط شرکت‌های موفق انجام می‌گیرد.

• کاهش ارزش بازار سهام.
• افزایش حجم معاملات.
• افزایش قابلیت خرید و فروش سهام.
• کاهش ارزش اسمی سهام در موارد مطرح‌شده.

بر اساس توضیحات موجود، هنگامی که ارزش بازار یا ارزش اسمی سهام به اندازه‌ای باشد که همه اقشار و سطوح سهامداران و سرمایه‌گذاران قادر به خرید آن نباشند، شرکت‌ها اقدام به تجزیه سهام می‌کنند. هدف اعلام‌شده، افزایش نقدینگی و قابلیت خرید و فروش سهام است.

حق اطلاع سهامداران از شرکت

حق اطلاع سهامداران از وضعیت شرکت، از حقوق غیرمالی سهامداران دانسته شده است. به موجب ماده 139 لایحه، هر صاحب سهم می‌تواند از 15 روز قبل از انعقاد مجمع عمومی در مرکز شرکت به صورت‌حساب‌ها مراجعه کند و از ترازنامه، حساب سود و زیان، گزارش عملیات مدیران و بازرسان رونوشت بگیرد.

سهامدار برای کسب اطلاع باید به مرکز شرکت مراجعه کند و می‌تواند به جای خود وکیل یا نماینده نیز اعزام کند. مواردی که امکان کسب اطلاع از آن‌ها وجود دارد، در متن حاضر شامل صورت‌حساب، ترازنامه، حساب سود و زیان، گزارش مدیران، گزارش بازرسان و تجزیه سهم بیان شده است.

طبق تبصره ماده 74 لایحه، گزارش موسسین باید حداقل 5 روز قبل از تشکیل مجمع عمومی موسس در محلی که در آگهی دعوت معین شده، برای مراجعه پذیره‌نویسان آماده باشد. در صورت رعایت نشدن حق کسب اطلاع، ضمانت اجرای مدنی و جزایی در متن حاضر پیش‌بینی نشده است.

جمع‌بندی

تجزیه سهام به افزایش تعداد سهام و کاهش متناسب ارزش اسمی یا تعیین‌شده هر سهم مربوط است و در مجموع مانده حساب سرمایه را تغییر نمی‌دهد. در کنار آن، موضوعاتی مانند پاره سهم، بلوک سهام، تجزیه معکوس سهام و نحوه اعمال حق رای مطرح می‌شوند. ماده 32 لایحه نیز بر مساوی بودن مبلغ اسمی سهام و قطعات سهام در صورت تجزیه تاکید دارد.